Werknemers in China worden krachtiger

Ze wil het niet expliciet zo benoemen. Maar toch, in de laatste jaren is er een positieve beweging te ontwaren in China. “Werknemers worden krachtiger”, zegt Monina Wong, directeur van het International Hong Kong Liaison Office, dat de arbeidsrechten in China monitort. “De arbeidsonrust groeit. Buitenlandse bedrijven gaan steeds meer eisen stellen aan hun Chinese toeleveranciers. Er moet wel een gedragsverandering komen.”

Vanuit Brussel reist ze even door naar Amsterdam. Het is midden februari en Monina Wong heeft net een pittige vergadering met de ITUC achter de rug. Op de agenda stond onder meer de solidariteit en steun aan de Egyptische vakbeweging. Mubarak zit op dat moment nog in het zadel. Ondanks dat Egypte ‘verweggistan’ betekent voor Wong, is ze zeer geïnteresseerd in de revolutie die er plaatsvindt.

De parallel met China is snel gelegd. Ook daar komen burgers steeds meer voor hun rechten op. Het aantal stakende, protesterende en demonstrerende werknemers neemt in dit land jaarlijks toe. Wong noemt drie grote momenten van arbeidsonrust in de afgelopen twee jaar, die te maken hebben met de bedrijven Tonghua Steel, Foxconn en Honda.

Tonghua Steel
In de provincie Jilin staat de staalkolos Tonghua Steel, een staatbedrijf waar meer dan 30 duizend werknemers in juli 2009 spontaan in staking gingen vanwege aanstaande reorganisaties. De staat wilde het staalbedrijf deels privatiseren en deed het in de uitverkoop. De werknemers verloren allen hun vaste contract. Ze werden zo boos dat ze alle toegangswegen tot de fabriek blokkeerden.
Maar de woede ging verder. Een menigte drong algemeen directeur Chen Guojun in een kamer en sloeg hem dood. “Ambulances konden de fabriek niet bereiken, omdat alle wegen bezet waren”, vertelt Wong. “De politie moest massaal ingrijpen. Enkele honderden werknemers raakten daarbij gewond. Voor de overheid was dit een alarmerend incident, die begreep toen wel hoe gevaarlijk en schadelijk deze gang van zaken doen was.”

Veel werknemers konden de ommezwaai die de overheid voor ogen had niet aan. Ze voelden zich gedevalueerd en niet gehoord. “De vakbond in een staatsbedrijf is verplicht om alle werknemers te horen. In een privaat bedrijf hoeft dat niet. Werknemers van Tonghua Steel voelden zich niet vertegenwoordigd.”

Apple-leverancier Foxconn
Elektronicaketen Foxconn, dat onder meer voor Apple produceert, is een van de grootste bedrijven in China, met honderdduizenden werknemers en talloze vestigingen. Vorig jaar pleegden 13 Foxconn-werknemers zelfmoord binnen het bedrijvencomplex door van een hoog gebouw af te springen. Ze draaiden letterlijk door onder de arbeidsdruk. Het management was verbaasd, vertelt Wong.

“Per vestiging is er alles te vinden: zwembaden, bibliotheken, sportfaciliteiten, een bioscoop, cursusmogelijkheden en een consultatiebureau waar men terecht kan met vragen en problemen. Werknemers kunnen in de kantines kiezen uit zeven menu’s. In Shenzen bijvoorbeeld werken 400 duizend werknemers. Die vestiging is gewoon een stad op zich. Alles lijkt er geweldig.”

Maar het loon was te laag, want dat hield geen pas met de inflatie. En de werksfeer is er slecht, zegt Wong. “Werknemers zijn er ongelukkig. Er is geen organisatie die hen kan helpen. Ze ervaren geen uitdaging, voelen zich als machines. Ze kunnen zelf geen invloed uitoefenen op hun arbeidsleven of hun privéleven. Ze mogen zelfs niet met hun vrienden of eigen familie op één zaal slapen, zo bang is het management voor de groepskracht.”

Onder invloed van de reeks zelfmoorden heeft Foxconn inmiddels de lonen verhoogd en de arbeidsdruk enigszins verlaagd. Wong blijft sceptisch: “Foxconn verhoogde de lonen om de lieve vrede te bewaren, maar dit is geen duurzame oplossing. Het management heeft geen visie. Misschien zijn er ook wel te veel problemen om op te lossen. Managers zeggen: de werknemers kunnen niet onderhandelen. Ze hebben ook vooroordelen over arbeidsmigranten. Ze moeten eerst deze mensen leren respecteren. Hun paternalistische benadering brengt geen rust onder de werknemers. En het gaat natuurlijk niet om het loon alleen, het gaat om de hele reeks aan arbeidsvoorwaarden.”

Honda
Autofabrikant Honda uit Japan heeft een vestiging in de Chinese provincie Guandong. In mei 2010 gingen er alle werknemers collectief in staking. Wong: “Ook hier ging het niet alleen om het loon, maar om de arbeidsvoorwaarden. Ze hanteren een strikte loonschaal en de verschillen tussen het inkomen van het management en de arbeiders is enorm, soms wel 50 procent.”

De Honda-vestiging in China produceert voornamelijk automatische transmissies voor de auto’s. “Het is een belangrijke vestiging die veel winst maakt. Toen de hele fabriek in mei vorig jaar in staking ging, raakte het bedrijf onmiddellijk in de problemen. Ze hebben een just-in-time productie, dat wil zeggen: ze produceren op aanvraag en hanteren geen voorraad. Dit is typisch Japans.”

Omdat Honda ook voor de provincie Guandong een belangrijke economische kracht is, bemiddelde de provinciale overheid in dit conflict. “Maar ja, met wie moesten ze onderhandelen? Een van de eisen van de werknemers was dat de vakbond gereorganiseerd moest worden. Ze zaten met het management van Foxconn en de staatvakbond ACFTU in één zaal en constateerden dat er nauwelijks verschil was tussen die twee. Daarom kozen de werknemers een aantal afgevaardigden uit hun eigen geleding om te onderhandelen. Vrij snel daarna waren die onderhandelingen afgerond. Het resultaat: ruim 30 procent loonsverhoging.”

Vanaf dat moment zijn Foxconn en Honda speerpunten geworden voor de ACFTU. Maar de succes hebben volgens Wong meer effect: “Er is een verandering gaande onder de werknemers in China.” De stakingsgolven van vorig jaar lente en zomer hebben miljoenen werknemers aangezet tot looneisen, die resulteerden in gemiddelde verhoging van 20 procent.

“De overheid is zich bewust van deze ontwikkelingen”, zegt Wong. “In augustus hebben de provincies Shenzen en Guandong nieuwe regels over collectieve onderhandelingen ontwikkeld. In Guangdong is er een wetsvoorstel voor Democratic Management of Enterprise Ordinance en in Shenzhen de Collective Wage Negotiations die waarschijnlijk dit jaar worden aangenomen. Het minimumloon is in 1994 vastgelegd, maar bedrijven gaan er steeds onder. Dankzij de nieuwe regels mogen werknemers nu druk uitoefenen op de vakbond, bijvoorbeeld om loonsverhoging af te dwingen.

De nieuwe regels zijn nog niet wettelijk bekrachtigd, maar ze geven straks een handvat aan de werknemers, een opening om de vakbond aan te sporen.”

Astrid van Unen
Februari 2011